حقيقت فرشته چيست؟
پاسخ :
وجود فرشته ها :
در قرآن مجيد از ملائكه فراوان ياد شده است.
آيات زيادى از قرآن درباره صفات، ويژگيها، مأموريتها و وظائف فرشتگان سخن
مى گويد، حتى قرآن، ايمان به ملائكه را در رديف ايمان به خدا و انبياء و
كتب آسمانى قرار داده است، و اين دليل بر اهميت بنيادى اين مسأله است:
«پيامبر به آنچه از سوى پروردگارش بر او نازل شده ايمان آورده، و مؤمنان
نيز به خدا و فرشتگان او و كتابها و رسولانش همگى ايمان دارند»(بقره ـ
285).
بدون شك وجود فرشتگان از امور غيبيه اى است كه براى اثبات آن با اين صفات
و ويژگيها راهى جز ادله نقليه نيست، و به حكم ايمان به غيب آنها را بايد
پذيرفت.
ويژگي هاي فرشتگان :
قرآن مجيد رويهمرفته ويژگيهاى آنها را چنين مى شمرد:
1 ـ فرشتگان موجوداتى عاقل و با شعورند و بندگان گرامى خدا هستند (بل عباد مكرمون) (انبياء 26).
2 ـ آنها سر بر فرمان خدا دارند و هرگز معصيت او نمى كنند (لايسبقونه بالقول وهم بامره يعملون) (انبياء 27).
3 ـ آنها وظائف مهم و بسيار متنوعى از سوى خداوند بر عهده دارند:
گروهى حاملان عرشند (حاقه ـ 17).
و گروهى مدبرات امرند (نازعات ـ 5)
گروهى فرشتگان قبض ارواحند (اعراف ـ 37).
و گروهى مراقبان اعمال بشرند (سوره انفطار ـ 10 تا 13).
گروهى حافظان انسان از خطرات و حوادثند (انعام ـ 61).
و گروهى مأمور عذاب و مجازات اقوام سركشند (هود 77).
و گروهى امداد گران الهى نسبت به مؤمنان در جنگها هستند(احزاب ـ 9).
و بالاخره گروهى مبلغان وحى و آورندگان كتب آسمانى براى انبياء مى باشند
(نحل ـ 2) كه اگر بخواهيم يك يك از وظائف و مأموريتهاى آنها را بر شمريم
بحث به درازا مى كشد.
4 ـ آنها پيوسته مشغول تسبيح و تقديس خداوند هستند، چنانكه در آيه 5 سوره
شورى مى خوانيم: والملائكه يسبحون بحمد ربهم و يستغفرون لمن فى الارض :
«فرشتگان تسبيح و حمد پروردگار خود را بجا مى آورند و براى كسانى كه در
زمين هستند استغفار مى كنند».
5 ـ با اين حال انسان به حسب استعداد تكامل از آنها برتر و والاتر است تا
آنجا كه همه فرشتگان بدون استثناء بخاطر آفرينش آدم به سجده افتادند و آدم
معلم آنها گشت (آيات 30 ـ 34 سوره بقره).
6 ـ آنها گاه به صورت انسان در مى آيند، و بر انبياء و حتى غير انبياء
ظاهر مى شوند، چنانكه در سوره مريم مى خوانيم: فرشته بزرگ الهى به صورت
انسان موزون بر مريم ظاهر شد: فارسلنا اليها روحنا فتمثل لها بشراً سويا:
(مريم ـ 17).
در جاى ديگر به صورت انسانهائى بر ابراهيم و بر لوط ظاهر شدند (هود ـ 69 و77).
حتى از ذيل اين آيات استفاده مى شود كه قوم لوط نيز آنها را در همان اشكال موزون انسانى ديدند (هود ـ 78).
آيا ظهور در چهره انسان، يك واقعيت عينى است؟ يا به صورت تمثل و تصرف در قوه ادراك؟
ظاهر آيات قرآن معنى اول است، هر چند بعضى از مفسران بزرگ معنى دوم را برگزيده اند.
7 ـ از روايات اسلامى استفاده مى شود كه تعداد آنها بقدرى زياد است كه
به هيچ وجه قابل مقايسه با انسان نيست، چنانكه در روايتى از امام
صادق(عليه السلام) مى خوانيم: هنگامى كه از آن حضرت پرسيدند آيا عدد
فرشتگان بيشترند يا انسانها؟ فرمود: «سوگند به خدائى كه جانم به دست او
است فرشتگان خدا در آسمانها بيشترند از عدد ذرات خاكهاى زمين، و در آسمان
جاى پائى نيست مگر اينكه در آنجا فرشته اى تسبيح و تقديس خدا مى كند»(1).
8 ـ آنها نه غذا مى خورند و نه آب مى نوشند، و نه ازدواج دارند، چنانكه در
حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «فرشتگان غذا نمى خورند و آب
نمى نوشند و ازدواج نمى كنند بلكه با نسيم عرش الهى زنده اند!»(2).
9 ـ آنها نه خواب دارند نه سستى و غفلت، چنانكه على(عليه السلام) در حديثى
چنين مى گويد: «در آنها نه سستى است، ونه غفلت، و نه عصيان... خواب بر
آنها چيره نمى گردد و عقل آنها گرفتار سهو و نسيان نمى شود، بدن آنها به
سستى نمى گرايد، و در صلب پدران و رحم مادران قرار نمى گيرند»(3).
10 ـ آنها مقامات مختلف و مراتب متفاوت دارند، بعضى هميشه در ركوعند و بعضى هميشه در سجودند.
مامنا الا له مقام معلوم و انا لنحن الصافون و انا لنحن المسبحون: «هريك
از ما مقام معلومى دارد، ما همواره صف كشيده منتظر فرمان او هستيم و
پيوسته تسبيح او مى گوئيم» (صافات 164 ـ 166).
امام صادق مى گويد: «خداوند فرشتگانى دارد كه تا روز قيامت در ركوعند، و فرشتگانى دارد كه تا قيامت در سجودند»!(4).
براى آگاهى بيشتر از اوصاف ملائكه و اصناف آنها به كتاب «السماء و العالم»
بحارالانوار، «ابواب الملائكه» (جلد 59 صفحه 144 تا 326 مراجعه فرمائيد،
همچنين نهج البلاغه خطبه هاى اول و 91 ـ خطبه اشباح ـ و 109 و 171).
آيا با اين اوصاف كه براى فرشتگان ذكر شد آنها موجوداتى مجردند يا مادى؟!
بدون شك با اين اوصاف نمى توانند از اين ماده كثيف عنصرى باشند، ولى
مانعى ندارد كه از اجسام لطيفى آفريده شده باشند، اجسامى ما فوق اين ماده
معمولى كه ما با آن آشنا هستيم.
اثبات «تجرد مطلق» براى فرشتگان حتى از زمان و مكان و اجزاء كار آسانى
نيست، و تحقيق از اين مسأله نيز فايده زيادى در برندارد، مهم آن است كه ما
فرشتگان را به اوصافى كه قرآن و روايات مسلم اسلامى توصيف كرده بشناسيم و
آنها را صنف عظيمى از موجودات والا و برجسته خداوند بدانيم، بى آنكه مقامى
جز مقام بندگى و عبوديت براى آنها قائل باشيم، و آنها را شريك خداوند در
خلقت يا عبادت بدانيم كه اين شرك و كفر محض است.
در بحث پيرامون فرشتگان، به همين مقدار قناعت مى كنيم، و تفصيل را به كتبى كه بالخصوص در اين زمينه نگاشته شده موكول مى نمائيم.
در بسيارى از عبارات تورات از فرشتگان تعبير به «خدايان» مى كند كه تعبيرى
است شرك آلود، و از نشانه هاى تحريف تورات كنونى است، ولى قرآن مجيد از
اين گونه تعبيرات پاك و منزه است، چرا كه براى آنها مقامى جز بندگى و
عبادت و اجراى فرمانهاى الهى قائل نشده است و حتى چنانكه گفتيم از آيات
مختلف قرآن برمى آيد كه مقام انسان كامل از فرشتگان والاتر و بالاتر
است.(5)
________________________________________
1 ـ «بحار الانوار» جلد 59 صفحه 176 (حديث 7) روايات فراوان ديگرى در اين زمينه نيز نقل شده است.
2 ـ «بحار الانوار» جلد 59 صفحه 174 (حديث 4).
3 ـ «بحار الانوار» جلد 59 صفحه 175.
4 ـ «بحار الانوار» جلد 59 صفحه 174.
5 ـ تفسير نمونه 18/173
منبع : كتاب «180 پرسش و پاسخ» تأليف آية الله ناصر مكارم شيرازي
